Το 1933, η Γερμανία βρισκόταν σε βαθιά οικονομική κρίση. Περισσότεροι από έξι εκατομμύρια άνθρωποι ήταν άνεργοι, οι τράπεζες είχαν κλονιστεί και ο κρατικός δανεισμός συναντούσε σοβαρά εμπόδια. Κι όμως, μέσα σε έξι χρόνια, το ναζιστικό καθεστώς δημιούργησε έναν πανίσχυρο στρατό. Πού βρέθηκαν τα χρήματα; Μεγάλο μέρος της απάντησης βρίσκεται σε μια εταιρεία χωρίς εργοστάσιο και χωρίς παραγωγή, που χρησιμοποιήθηκε για να κρύψει τεράστια χρέη.
Μια οικονομία με ελάχιστα περιθώρια
Η Μεγάλη Ύφεση είχε πλήξει σκληρά τη Γερμανία. Η αύξηση των φόρων ήταν δύσκολη, οι ξένοι δανειστές ήταν απρόθυμοι και η νομοθεσία περιόριζε την άμεση χρηματοδότηση της κυβέρνησης από τη Reichsbank. Παράλληλα, η μνήμη του υπερπληθωρισμού του 1923 έκανε την ανοιχτή έκδοση χρήματος πολιτικά επικίνδυνη. Υπήρχε και ένα επιπλέον εμπόδιο: η Συνθήκη των Βερσαλλιών απαγόρευε σημαντικά εξοπλιστικά προγράμματα. Οι σχετικές δαπάνες έπρεπε, επομένως, όχι μόνο να χρηματοδοτηθούν αλλά και να κρυφτούν.
Η εταιρεία που υπέγραφε αντί να παράγει
Κεντρικός οργανωτής της λύσης ήταν ο τραπεζίτης Hjalmar Schacht, ο οποίος επέστρεψε στην ηγεσία της Reichsbank τον Μάρτιο του 1933. Η εταιρεία MEFO ιδρύθηκε με τη συμμετοχή μεγάλων βιομηχανικών ομίλων, όπως οι Krupp και Siemens. Παρότι το όνομά της παρέπεμπε σε μεταλλουργική έρευνα, η πραγματική της λειτουργία ήταν διαφορετική: να αποδέχεται συναλλαγματικές για τις στρατιωτικές παραγγελίες, μεταφέροντας τη χρηματοδότηση έξω από τον εμφανή κρατικό δανεισμό.
Πώς λειτουργούσε το τέχνασμα
Ένας κατασκευαστής που προμήθευε τον στρατό δεν πληρωνόταν απαραίτητα με μετρητά. Εξέδιδε μια συναλλαγματική, την οποία αποδεχόταν η MEFO, με εγγύηση του γερμανικού κράτους. Μπορούσε να την κρατήσει, εισπράττοντας ετήσιο τόκο 4%, ή να την προεξοφλήσει σε τράπεζα. Η Reichsbank δεσμευόταν επίσης να δέχεται αυτά τα χαρτιά υπό συγκεκριμένους όρους. Έτσι, μια υπόσχεση πληρωμής λειτουργούσε σχεδόν σαν χρήμα, ενώ η κρατική υποχρέωση εμφανιζόταν ως χρέος ιδιωτικής εταιρείας.
Η ανάπτυξη πίσω από τη βιτρίνα
Οι παραγγελίες έβαλαν ξανά σε λειτουργία εργοστάσια, χαλυβουργίες, ναυπηγεία και μονάδες κατασκευής αεροσκαφών. Η ανεργία μειώθηκε θεαματικά. Η προπαγάνδα πρόβαλλε τους νέους αυτοκινητοδρόμους ως σύμβολο ανάκαμψης, όμως το κύριο βάρος βρισκόταν αλλού. Σύμφωνα με τον οικονομικό ιστορικό Adam Tooze, περισσότερο από το 80% της αύξησης των δημόσιων δαπανών εκείνης της περιόδου κατευθύνθηκε στον επανεξοπλισμό. Οι θέσεις εργασίας ήταν πραγματικές, αλλά η ανάκαμψη στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στην πολεμική προετοιμασία.
Το χρέος είχε ημερομηνία λήξης
Μέχρι την άνοιξη του 1938, οι ανεξόφλητες συναλλαγματικές MEFO είχαν φτάσει περίπου τα 12 δισεκατομμύρια μάρκα του Ράιχ. Για σύγκριση, τα εμφανή κρατικά ομόλογα ανέρχονταν περίπου σε 19 δισεκατομμύρια. Οι συνεχείς παρατάσεις καθυστερούσαν την πληρωμή, δεν εξαφάνιζαν όμως την υποχρέωση. Καθώς πλησίαζαν οι λήξεις γύρω στο 1939, η πίεση μεγάλωνε. Παράλληλα, οι έλεγχοι τιμών, το πάγωμα μισθών και η καταστολή συγκρατούσαν τις ορατές εκδηλώσεις των οικονομικών ανισορροπιών.
Όταν οι τραπεζίτες ζήτησαν φρένο
Ο Schacht αντιτάχθηκε στην επιτάχυνση των εξοπλισμών και τον Μάρτιο του 1938 σταμάτησε την έκδοση νέων συναλλαγματικών MEFO. Οι παλιές, όμως, παρέμεναν ανεξόφλητες. Το καθεστώς πίεζε πλέον τις τράπεζες να αγοράζουν κρατικούς τίτλους και αντλούσε χρηματοδότηση από αποταμιεύσεις και ασφαλιστικά κεφάλαια. Τον Ιανουάριο του 1939, η διοίκηση της Reichsbank ζήτησε δραστική περικοπή των εξοπλιστικών δαπανών και ισοσκελισμένο προϋπολογισμό. Ο Hitler απέρριψε την προειδοποίηση και απομάκρυνε τον Schacht από την προεδρία της τράπεζας.
Η λεηλασία ως πηγή χρηματοδότησης
Η προσάρτηση της Αυστρίας το 1938 έφερε στο Βερολίνο τα αποθέματα χρυσού και συναλλάγματος της αυστριακής κεντρικής τράπεζας. Ακολούθησε η αρπαγή τσεχοσλοβακικού χρυσού μετά την κατοχή του 1939. Στο εσωτερικό, οι διώξεις των Εβραίων συνοδεύτηκαν από κατασχέσεις περιουσιών και, μετά το πογκρόμ του Νοεμβρίου του 1938, συλλογικό πρόστιμο ενός δισεκατομμυρίου μάρκων. Αργότερα, οι κατεχόμενες χώρες επιβαρύνθηκαν με λεηλασίες πόρων και καταναγκαστική εργασία.
Το χρέος δεν εξηγεί μόνο του τον πόλεμο
Οι κατακτητικοί και ρατσιστικοί στόχοι του Hitler προϋπήρχαν της MEFO. Συνεπώς, το χρέος δεν προκάλεσε από μόνο του τον πόλεμο. Η εξάντληση των αποθεμάτων, οι επερχόμενες πληρωμές και ο επανεξοπλισμός των αντιπάλων περιόριζαν, ωστόσο, τα χρονικά περιθώρια του καθεστώτος. Το βασικό δίδαγμα είναι απλό: η απόκρυψη μιας οικονομικής υποχρέωσης δεν την ακυρώνει· μεταθέτει το κόστος και συχνά το φορτώνει σε άλλους.
Μια ιστορία που αξίζει να γνωρίζουμε
Γνωρίζατε τον ρόλο της MEFO; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα μας για περισσότερα σχετικά θέματα.



