Σε αναμόρφωση οδηγείται το ευρωπαϊκό πλαίσιο για την απασχόληση μέσω ψηφιακών πλατφορμών, με την Ελλάδα να καλείται έως τις 2 Δεκεμβρίου 2026 να προσαρμόσει την εργατική νομοθεσία στη νέα Οδηγία 2024/2831 της ΕΕ.
Η χώρα μας δεν ξεκινά από το μηδέν. Ήδη από το 2021 έχει θεσπιστεί ειδικό πλαίσιο που αναγνωρίζει ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες μπορούν να συνδέονται με τους παρόχους υπηρεσιών είτε με συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας είτε με συμβάσεις ανεξάρτητων υπηρεσιών ή έργου.
Αυτό που αλλάζει τώρα είναι η φιλοσοφία με την οποία θα εξετάζεται εάν πίσω από έναν freelancer ή αυτοαπασχολούμενο βρίσκεται στην πραγματικότητα ένας μισθωτός, αλλά και οι κανόνες για την αλγοριθμική διαχείριση της εργασίας. Στο επίκεντρο βρίσκεται το τεκμήριο της εργασιακής σχέσης, με το υφιστάμενο ελληνικό μοντέλο να πρέπει να επανεξεταστεί υπό το πρίσμα της νέας ευρωπαϊκής νομοθεσίας.
Τι ισχύει σήμερα στην Ελλάδα
Το σημερινό καθεστώς καθορίζεται από τον ν. 4808/2021 και ειδικότερα από το άρθρο 69. Η νομοθεσία προβλέπει ρητά ότι η σχέση μιας ψηφιακής πλατφόρμας με τον πάροχο υπηρεσιών μπορεί να έχει τη μορφή είτε εξαρτημένης εργασίας είτε ανεξάρτητων υπηρεσιών ή έργου.
Παράλληλα, προβλέπεται τεκμήριο ότι η σύμβαση δεν είναι εξαρτημένης εργασίας όταν ο συνεργάτης διαθέτει σωρευτικά συγκεκριμένα στοιχεία αυτονομίας.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:
- η δυνατότητα να χρησιμοποιεί υπεργολάβους ή υποκατάστατους,
- η ελευθερία επιλογής των εργασιών που θα αναλάβει ή του συνολικού τους αριθμού,
- η παροχή υπηρεσιών και προς τρίτους – ακόμη και σε ανταγωνιστικές πλατφόρμες,
- ο δικός του καθορισμός του χρόνου παροχής των υπηρεσιών.
Με απλά λόγια, το σημερινό ελληνικό πλαίσιο επιχειρεί να διαχωρίσει τον πραγματικά ανεξάρτητο συνεργάτη από τον μισθωτό με βάση τον βαθμό ελευθερίας που διαθέτει στην οργάνωση της δουλειάς του.
Τι πρόκειται να αλλάξει
Η ευρωπαϊκή Οδηγία μεταφέρει πλέον το βάρος περισσότερο στις πραγματικές συνθήκες υπό τις οποίες παρέχεται η εργασία. Όταν διαπιστώνονται πραγματικά στοιχεία που υποδηλώνουν διεύθυνση και έλεγχο από την ψηφιακή πλατφόρμα, θα πρέπει να υπάρχει αποτελεσματικό νομικό τεκμήριο εργασιακής σχέσης, σύμφωνα με τους κανόνες που θα θεσπίσει κάθε κράτος-μέλος.
Έτσι, το κρίσιμο ερώτημα δεν θα είναι μόνο τι αναγράφει η σύμβαση του συνεργάτη, αλλά τι συμβαίνει στην πράξη: πόσο ελεύθερα οργανώνει τη δουλειά του, ποιος καθορίζει ουσιώδεις όρους της και πόσο έλεγχο ασκεί η πλατφόρμα. Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα βασικά ζητήματα που καλείται να αντιμετωπίσει η ελληνική ενσωμάτωση της Οδηγίας.
Από το «τεκμήριο ανεξαρτησίας» στο νέο ευρωπαϊκό μοντέλο
Εδώ βρίσκεται και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την ελληνική αγορά. Το υφιστάμενο πλαίσιο περιλαμβάνει ένα τεκμήριο υπέρ της μη εξαρτημένης εργασίας, όταν πληρούνται συγκεκριμένα κριτήρια αυτονομίας.
Η ευρωπαϊκή Οδηγία απαιτεί από τα κράτη-μέλη να θεσπίσουν ένα αποτελεσματικό νομικό τεκμήριο εργασιακής σχέσης, όταν διαπιστώνονται πραγματικά στοιχεία που υποδηλώνουν διεύθυνση και έλεγχο.
Επομένως, η ενσωμάτωση της Οδηγίας δεν σημαίνει ότι καταργείται η δυνατότητα των πλατφορμών να συνεργάζονται με πραγματικά ανεξάρτητους επαγγελματίες. Σημαίνει όμως ότι θα πρέπει να επανακαθοριστούν οι κανόνες με τους οποίους ξεχωρίζει ο πραγματικός freelancer από εκείνον που είναι αυτοαπασχολούμενος μόνο στα χαρτιά, ενώ στην καθημερινότητά του εργάζεται υπό συνθήκες εξάρτησης.
Τι θα ισχύσει για τους αλγορίθμους παρακολούθησης εργασίας
Το δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι πλατφόρμες χρησιμοποιούν αυτοματοποιημένα συστήματα για να οργανώνουν και να παρακολουθούν την εργασία. Η νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει:
- αυξημένες υποχρεώσεις διαφάνειας για τα συστήματα αυτά,
- ουσιαστική ανθρώπινη εποπτεία,
- δικαίωμα του εργαζομένου να ζητά εξηγήσεις και επανεξέταση αποφάσεων που τον επηρεάζουν.
Ιδιαίτερα κρίσιμες αποφάσεις δεν θα μπορούν να αφήνονται αποκλειστικά στον αλγόριθμο. Για παράδειγμα, η απόφαση για περιορισμό, αναστολή ή τερματισμό του λογαριασμού ενός εργαζομένου σε πλατφόρμα θα πρέπει υποχρεωτικά να λαμβάνεται από άνθρωπο.
Η «γκρίζα ζώνη» των στολαρχών
Ιδιαίτερη πρόκληση για την ελληνική αγορά αποτελεί και το μοντέλο των λεγόμενων «στολαρχών», καθώς δημιουργείται το ερώτημα ποιος είναι τελικά ο πραγματικός πάροχος της εργασίας.
Η νέα Οδηγία έχει ειδική πρόβλεψη για τις περιπτώσεις όπου μεταξύ πλατφόρμας και εργαζομένου παρεμβάλλεται διαμεσολαβητής (π.χ. στις πλατφόρμες παράδοσης φαγητού), απαιτώντας από τα κράτη-μέλη να διασφαλίσουν αντίστοιχο επίπεδο προστασίας. Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία στους ελέγχους, όταν άλλο πρόσωπο εμφανίζεται να έχει τη συμβατική σχέση και άλλο βρίσκεται στον δρόμο και πραγματοποιεί τις παραδόσεις.