Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Το συνολικό ακαθάριστο παγκόσμιο χρέος ανήλθε στα 365 τρισεκατομμύρια δολάρια, ποσό που αντιστοιχεί στο 311% του παγκόσμιου ΑΕΠ, κατά το πρώτο εξάμηνο του 2026, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση Global Debt Monitor του Ινστιτούτου Διεθνούς Χρηματοοικονομικής (IIF).
Συντρέχει λόγος ανησυχίας; Το IIF θεωρεί πως ναι, επισημαίνοντας ότι «οι κυβερνήσεις των ανεπτυγμένων αγορών δαπανούν πλέον περισσότερα σε τόκους από όσα επενδύονται παγκοσμίως στην τεχνητή νοημοσύνη, την άμυνα ή την ενέργεια», όπως αναφέρει στην άποψή του στους Financial Times ο αρθρογράφος Martin Wolf.
Παράλληλα, σημειώνει ότι «το χρέος έχει μετατραπεί σε πολιτικό παρά σε μακροοικονομικό ζήτημα, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο μεταξύ εκλογικών αναμετρήσεων και βραχυπρόθεσμων λύσεων, καθώς και μια μακροπρόθεσμη ευάλωτη θέση, καθώς η οριακή χρησιμότητα του υψηλότερου χρέους βαίνει μειούμενη». Το πλέον αξιοσημείωτο, ωστόσο, είναι ότι το IIF ανησυχεί περισσότερο για τις οικονομίες υψηλού εισοδήματος παρά για τις αναπτυσσόμενες ή αναδυόμενες οικονομίες.
Η «μαγική» απομείωση μέσω του πληθωρισμού
Εντούτοις, τα στοιχεία του IIF δείχνουν επίσης ότι μεταξύ του 2018 και του Ιουνίου του 2026, η αύξηση της αναλογίας του παγκόσμιου χρέους προς την παραγωγή ήταν μικρότερη από 10 ποσοστιαίες μονάδες, εξέλιξη που εκ πρώτης όψεως δεν φαίνεται δραματική.
Η πορεία είναι αποκαλυπτική: ο δείκτης έφθασε στην κορύφωσή του μετά την πανδημία, στο 337% στις αρχές του 2021, πριν υποχωρήσει κατά 27 ποσοστιαίες μονάδες έως τα τέλη του 2023. Ποιος ήταν αυτός ο «μαγικός» παράγοντας απομείωσης του χρέους; Ο παραδοσιακός (και υποτιθέμενα «απρόβλεπτος») πληθωρισμός. Αυτή δεν είναι -για να το θέσουμε ήπια- η πρώτη φορά που ο πληθωρισμός εξαλείφει χρέη. Αποτέλεσε, μεταξύ αμέτρητων παραδειγμάτων, καθοριστικό παράγοντα για την εξάλειψη του μεταπολεμικού χρέους του Ηνωμένου Βασιλείου. Για τις χώρες που έχουν τη δυνατότητα να κόβουν το νόμισμα στο οποίο είναι εκπεφρασμένο το χρέος τους, αυτή είναι συχνά η κατάληξη.
Το βαρύ τίμημα των υψηλών επιτοκίων
Ωστόσο, ο πληθωρισμός αφήνει παρακαταθήκη. Αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους τα επιτόκια διαμορφώνονται σήμερα σε πολύ υψηλότερα επίπεδα σε σύγκριση με την περίοδο πριν από την πανδημία.
Το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους έχει εκτιναχθεί για τις κυβερνήσεις των ανεπτυγμένων οικονομιών: μεταξύ Δεκεμβρίου 2021 και τέλους Αυγούστου 2026, αυξήθηκε κατά 1,5 ποσοστιαία μονάδα, φθάνοντας το 3,3% του ΑΕΠ. Οι ΗΠΑ αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα: ως ποσοστό του ΑΕΠ, οι δαπάνες για τόκους αυξήθηκαν κατά 1,6 ποσοστιαίες μονάδες μεταξύ Ιανουαρίου 2021 και 2026.
Ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης στον δανεισμό
Όσα συμβαίνουν με το ύψος και το κόστος του κρατικού δανεισμού είναι κομβικής σημασίας, αλλά δεν εξαντλούν το ζήτημα. Το IIF υπογραμμίζει επίσης τη ραγδαία αύξηση στην έκδοση εταιρικών ομολόγων που συνδέονται με την τεχνητή νοημοσύνη (AI). Εκτιμά ότι η έκδοση αυτή θα ανέλθει στα 541 δισεκατομμύρια δολάρια το 2026, έναντι μόλις 90 δισεκατομμυρίων δολαρίων πριν από τρία χρόνια. Η συνεπαγόμενη επενδυτική έξαρση αποτελεί επίσης κινητήριο δύναμη για τα υψηλότερα επιτόκια και, ως εκ τούτου, έμμεση αιτία για την αύξηση του κόστους του δημοσίου χρέους.
Είναι εντυπωσιακό ότι το εταιρικό χρέος που σχετίζεται με την AI εκδίδεται με πολύ μεγαλύτερες διάρκειες ωρίμανσης από ό,τι τα αμερικανικά ομόλογα: εντός του 2026, η μέση διάρκεια ωρίμανσης των πρώτων ανήλθε στα 13,4 έτη (από 11,5 έτη το 2024), έναντι μόλις 2,5 ετών για τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα (από 6,1 έτη το 2024). Επιπλέον, το επιτόκιο των εταιρικών ομολόγων AI είναι μόλις μία ποσοστιαία μονάδα υψηλότερο από εκείνο των κρατικών ομολόγων των ΗΠΑ. Ενώ ο δανεισμός της αμερικανικής κυβέρνησης είναι εντυπωσιακά βραχυπρόθεσμος, άλλες κυβερνήσεις χωρών υψηλού εισοδήματος δεν απέχουν πολύ.
Ιδιωτικό χρέος και αναδυόμενες αγορές
Πράγματι, το IIF φαίνεται πιο καθησυχαστικό για το ιδιωτικό παρά για το δημόσιο χρέος, καθώς και για το χρέος των αναδυόμενων οικονομιών σε σχέση με εκείνο των ανεπτυγμένων. Σημειώνει, για παράδειγμα, ότι τα ιδιωτικά δάνεια, για τα οποία εκφράζεται κάποια ανησυχία, «αντιπροσωπεύει μόλις το 5% περίπου του συνολικού μη χρηματοπιστωτικού εταιρικού χρέους».
Όσον αφορά τις αναδυόμενες αγορές, επισημαίνει τον ρυθμό-ρεκόρ κρατικών ευρωομολόγων το 2026, προσθέτοντας ότι «τα ισχυρότερα θεμελιώδη μεγέθη έχουν βοηθήσει». Υπογραμμίζει επίσης την ευρωστία των «δανείων ESG», με τον όγκο δανειοδότησης από την αρχή του έτους να φθάνει το 1 τρισεκατομμύριο δολάρια.
Η ψευδαίσθηση της σταθερότητας
Συνοψίζοντας, η εκτίμηση του IIF είναι ότι η πρόσφατη υποχώρηση των δεικτών χρέους λόγω πληθωρισμού δημιουργεί μια «ψευδαίσθηση ευνοϊκής εικόνας». Με δομικά υψηλότερα επιτόκια σε σύγκριση με λίγα χρόνια πριν και με κυβερνήσεις που στερούνται τη βούληση ή τη λαϊκή εντολή να επιβάλουν οικονομική επιβάρυνση στους ψηφοφόρους, το δημόσιο χρέος θα συνεχίσει να συσσωρεύεται με ταχύ ρυθμό στις λεγόμενες ανεπτυγμένες χώρες.
Παράλληλα, η μετάβαση σε βραχύτερες λήξεις ομολόγων, ιδίως στις ΗΠΑ, παραπλανά. Ο κίνδυνος έγκειται σε μια πιθανή απότομη αύξηση αυτών των αποδόσεων, με δραματικές συνέπειες για το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους. Ένα πιθανό έναυσμα θα μπορούσε να είναι η απότομη υποτίμηση ενός ευάλωτου νομίσματος.
Γεωπολιτικοί και εσωτερικοί κίνδυνοι
Υφίστανται επίσης πολιτικοί κίνδυνοι. Ο πόλεμος είναι ένας από αυτούς. Οι ενεργειακές κρίσεις αποτελούν έναν άλλον. Οι ευρύτερες εμπορικές διαμάχες συνιστούν έναν επιπλέον. Δεν είναι επίσης δύσκολο να φανταστεί κανείς μια ευθεία εσωτερική σύγκρουση στις ΗΠΑ ή μια κατάρρευση της συνεργασίας εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εάν η ακροδεξιά αναδεικνυόταν σε κυρίαρχη πολιτική δύναμη, η έμμεση στήριξη, για παράδειγμα, της Γαλλίας από τη Γερμανία θα μπορούσε ακόμη και να τεθεί υπό αμφισβήτηση.
Τα όρια της οικονομικής ανοχής
Το προσωπικό μου συμπέρασμα από την έκθεση του IIF δεν είναι ότι βρισκόμαστε παραμονές μιας καταστροφής, αλλά ότι σημαντικές χώρες χάνουν τα περιθώρια ελιγμών τους, ακολουθώντας μια μακροπρόθεσμα μη βιώσιμη πορεία. Όπως είχε δηλώσει χαρακτηριστικά ο εκλιπών οικονομολόγος Herbert Stein: «Αν κάτι δεν μπορεί να συνεχίζεται επ’ άπειρον, κάποια στιγμή θα σταματήσει».
Η τεράστια συσσώρευση δημοσίου χρέους δεν μπορεί να δικαιολογείται επ’ άπειρον, ιδιαίτερα όταν δεν υφίσταται κάποια κρίση που να τη δικαιολογεί. Υπάρχει όμως και ένα συμπλήρωμα στον νόμο του Stein από τον εκλιπόντα οικονομολόγο Rüdiger Dornbusch, ο οποίος είπε: «Οι κρίσεις αργούν να εμφανιστούν περισσότερο από όσο μπορείτε να φανταστείτε, αλλά όταν ξεσπούν, συμβαίνουν ταχύτερα από όσο μπορείτε να φανταστείτε». Η εξειδίκευσή του αφορούσε τη Λατινική Αμερική. Πολλοί θα έχουν ασφαλώς παρατηρήσει την αυξανόμενη ομοιότητα μεταξύ αυτής της περιοχής και των ΗΠΑ.
«Χρηματοπιστωτική καταστολή» και η καταφυγή στον πληθωρισμό
Στις αναδυόμενες χώρες που βασίζονται στον δανεισμό σε ξένο νόμισμα, οι κρίσεις που είχε κατά νου ο Dornbusch απαιτούν συνήθως εξωτερική διάσωση. Αυτό δεν ισχύει για τις χώρες που δανείζονται στο δικό τους νόμισμα. Οι τελευταίες μπορούν να καταφύγουν σε ποικίλες τακτικές απέναντι στους πιστωτές τους, εγχώριους ή ξένους. Μία από αυτές είναι η «χρηματοπιστωτική καταστολή», κατά την οποία οι πιστωτές υποχρεώνονται να αποδεχθούν χαμηλότερα επιτόκια ή να δανείζουν τις κυβερνήσεις με δυσμενείς όρους. Οι ΗΠΑ διαθέτουν επαρκή ισχύ (σε αντίθεση με το Ηνωμένο Βασίλειο) ώστε να εξαναγκάσουν ακόμη και ξένους πιστωτές. Ωστόσο, τέτοια τεχνάσματα δεν τελεσφορούν για πάντα.
Ο νόμος του Dornbusch εξακολουθεί να ισχύει: απλώς μπορεί να απαιτηθεί αρκετός χρόνος μέχρι την επαλήθευσή του. Ίσως ακόμη και οι ελεύθερες ροές κεφαλαίων, τις οποίες θεωρούμε δεδομένες, να θυσιαστούν. Ωστόσο, ο πληθωρισμός αποτελεί σχεδόν πάντα την πρώτη καταφυγή. Για ποιον άλλο λόγο, εξάλλου, ο Τραμπ επιθυμεί τη μείωση των επιτοκίων από την Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ στο 1%;